به نسبت آمادگى عرب‌ها براى درك مزاياى آن در دستگاه خلافت و دولتهاى اسلامى به كار گرفته شد و در آن دولتها همچنان استمرار يافت . مطلب ديگرى كه بدين مناسبت درخور يادآورى و تأمل است اين است كه برگردان زبان ديوان هرچند باعث گرديد كه بسيارى از نويسندگان عربىنويس هم به امور فنى و مالى ديوان آشنا شوند و كارآزموده گردند و اين كار از انحصار دبيران فارسىزبان بيرون آيد ولى چنان كه زادان فرخ يا دبيران ديوان او پنداشته بودند باعث نگرديد كه كار ديوان از دست دبيران ايرانى خارج گردد بلكه بر عكس موجب شد تا دبيران ايرانى كه در زبان عربى هم مهارت يافته بودند ميدان وسيع‌ترى براى كار خود به دست آورند . زيرا كار دبيرى و ادارهء ديوانها و تصدى امر خراج و بيت المال گذشته از زبان به عوامل ديگرى هم بستگى داشت كه در اين حرفه‌دارى اهميت بيشترى بودند عواملى كه فرمان‌روايان آنها را در دبيران ايرانى مىيافتند نه در ديگران . در سخنانى كه طبرى از عبيد الله بن زياد در هنگام فرار او از بصره به شام نقل كرده در علت اين‌كه چرا او براى وصول خراج عراق ناچار شده به دهقانان متوسل شود و آن كار را به اعراب وانگذارد چنين آمده كه دهقانان ، هم در جمع‌آورى ماليات بصيرترند و هم در حساب امين‌ترند و هم مطالبه از آنها آسان‌تر است . برخورد اعراب قم با پرداخت خراج آنچه كه در سخنان عبيد الله دربارهء دشوارى مطالبهء اموال ديوان از اعراب به اجمال و سربسته آمده در تاريخ قم « 1 » در بيان حال اعراب آنجا و طرز برخورد

--> ( 1 ) . كتاب تاريخ قم در سال 378 هجرى قمرى به وسيلهء يكى از علماى آن زمان به نام حسن بن محمد بن حسن قمى به تشويق صاحب بن عباد وزير معروف ديلميان كه خود از مردم قم بوده در عصر فخر الدوله ديلمى به عربى تأليف شده و در سال 805 و 806 هجرى قمرى يكى ديگر از علماى قم به نام حسن بن على بن حسن بن عبد الملك قمى آن را به فارسى برگردانده و اين ترجمه در سال 1312 هجرى شمسى مطابق 1353 هجرى قمرى به وسيلهء آقاى -